Nil’le Akan Zaman: Mısır...

Bugün Kahire’nin gürültüsünde yürürken, binlerce yıl önce aynı nehrin kenarında toprağı eliyle yoklayan bir köylüyle aramızdaki mesafe sanıldığından çok daha kısadır. Çünkü Mısır’da zaman düz bir çizgi gibi ilerlemez; üst üste binmiş katmanlar hâlinde yaşar.

Firavundan Önce de Mısır Vardı
MÖ 5000’lerden itibaren Nil Vadisi’nde yerleşik hayat başlar. Taş Devri insanı, Nil’in taşkınlarını gözlemlemeyi öğrenir; doğaya karşı değil, onunla uyum içinde yaşamayı seçer. Henüz firavun yoktur ama düzen vardır. Bu düzen, ileride ortaya çıkacak devlet fikrinin temelidir.

Yaklaşık MÖ 3100’de Yukarı ve Aşağı Mısır birleşir. Geleneksel anlatıya göre bu sürecin simge ismi Narmer’dir. Firavunluk kurumu böyle doğar: Sadece bir kral değil, kozmik düzenin yeryüzündeki garantörü olarak.

Taşın İktidarı: Piramitler Çağı

MÖ 2686–2181 arasındaki Eski Krallık dönemi, merkezi devletin en güçlü olduğu çağdır. Bugün hâlâ ayakta duran Giza Piramitleri, yalnızca mezar değil; matematiğin, organizasyonun ve inancın güçlü bir vurgusudur.
Sfenks ise Mısır tarihinin kendisi gibidir: Çok şey anlatır ama her sırrını vermez. Rüzgârla aşınmış yüzü, zaman karşısındaki direncin ve sessizliğin simgesidir.

Bu güçlü yapı uzun sürmez. Kuraklıklar ve iç çekişmelerle Birinci Ara Dönem başlar. Mısır dağılmaz ama sarsılır. Ardından gelen Orta Krallık’ta devlet yeniden toparlanır; firavun artık ulaşılmaz bir tanrıdan çok, adaleti sağlamakla yükümlü bir yöneticiye dönüşür. Yeni Krallık, MÖ 1550’den itibaren Mısır sahneye yeniden çıkar. Bu kez sadece Nil Vadisi’nde değil, dışarıda da güçlüdür. Yeni Krallık dönemi, Mısır’ın imparatorluk çağıdır.
Hatşepsut, III. Thutmose, Akhenaton, Tutankhamun, II. Ramses…
Bu çağın kalbi Luksor’dur.

Nil’in doğu yakasında tanrılara adanmış tapınaklar; batı yakasında ölülerin sessizliği vardır. Güneşin doğduğu yer hayatı, battığı yer ölümü temsil eder. Karnak Tapınağı, iki bin yıla yakın sürede eklenerek büyümüş bir inanç ansiklopedisidir. Burada yürürken insan, firavunların bile zamana hükmedemediğini fark eder. 

Yeni Krallık’tan sonra Mısır siyasi gücünü yavaş yavaş kaybeder. Asurlar, Persler derken MÖ 332’de Büyük İskender gelir. Bu tarih bir kırılmadır.
İskenderiye’de kurulan kütüphane, bilginin kutsal sayıldığı bir çağın simgesi olur. Matematik, astronomi ve tıp Nil kıyısında yeniden düşünülür.
Roma döneminde Mısır artık bir imparatorluğun parçasıdır. Roma için Mısır, tahıl demektir. Politik merkez uzaktadır ama Nil’in bereketi hâlâ vazgeçilmezdir. Tahıl, gıda deposudur.

Fustat’tan Kahire’ye: İslam Katmanı

641’de İslam ordularının gelişiyle Mısır yeni bir kimlik kazanır. Nil’in doğu yakasında Fustat kurulur. Kahire zamanla büyür; Fatımiler, Eyyubiler, Memlükler döneminde taş adeta konuşur. Kahire "muzaffer şehir" anlamına gelir. 1517'de Yavuz Sultan Selim ordusuyla Kahire'nin Ridaniye bölgesinde belirir. Artık Osmanlı vardır. Osmanlı padişahları halifedir.

Sultan Hasan Camii, sadece bir ibadet mekânı değil; mimariyle kurulmuş bir siyasi iddiadır. Aynı şehirde camiler, kiliseler ve sinagoglar yan yanadır. Burada dinler, mitler, kutsiyet ete kemiğe bürünür, bu dünyaya ait mesajını yapılar üzerinden verir.  Mısır’da dinler çoğu zaman çatışmaktan çok birlikte yaşamayı öğrenmiştir.

Sina ve Sessizlik

Mısır’ın en az konuşulan ama en derin coğrafyalarından biri Sina’dır.
Sina Dağı, kutsallığın sessizlikle birleştiği nadir yerlerden biridir. Biraz aşağıda Kızıldeniz’in ışığı başlar; modern tatil merkezleri yükselir ama çöl, hâlâ kendi dilini konuşur.

Bitmeyen Ülke

Mısır Osmanlı’yı, Napolyon’u, İngilizleri, krallığı ve cumhuriyeti görür. Devletler değişir, rejimler değişir ama Nil akmaya devam eder.
Mısır gezilir ama tüketilmez.
Anlatılır ama tamamlanmaz.
Belki de bu yüzden Mısır, sadece bir ülke değil; insanlığın ortak hafızasıdır. Taş susar, su konuşur. Dikkatle dinleyenler için Mısır, bugün de anlatmaya devam eder.

(Hüsnü Çelebi'nin yazısı)