Edebiyatın Yeni "Sevgilisi" Yapay Zeka mı?

Masamın bir köşesinde 1970’lerden kalma emektar mekanik daktilom duruyor; tuşlarına her bastığımda metal harflerin şeride vurup kağıtta bıraktığı o fiziksel çukur, yazmanın kanlı canlı, ter kokan bir eylem olduğunu hatırlatır bana. Masamın diğer tarafında ise çok daha zahmetsizce ve hızlı bir şekilde bu köşe yazısını da yazdığım bilgisyarım. Biri geçmişin sarsılmaz ağırlığı, diğeri geleceğin baş döndürücü hızı.
Geçtiğimiz günlerde Nobel ödüllü Polonyalı yazar Olga Tokarczuk’un, yeni metninin yaratım sürecinde yapay zeka kullandığını ve hatta çalıştığı dil modeline "Sevgilim" diye hitap ettiğini açıklaması, beni tam da bu iki uç arasındaki felsefi uçurumun kıyısına götürdü. Homeros’tan bu yana "Müz"lere, yani ilham perilerine yakaran yazarlık kurumu, artık silikon tabanlı bir algoritmaya "Sevgilim" diye fısıldıyor. Peki bu tuhaf aşk hikayesi, edebiyatın şafağı mı yoksa alacakaranlığı mı?

Meseleye önce aydınlık cepheden, yani düzenin ve potansiyelin penceresinden bakalım. Hem edebi metinler üreten hem de teknolojiyle haşır neşir olan biri olarak şunu net görebiliyorum: Yapay zeka, insanlığın kolektif hafızasının devasa bir aynasıdır. Tokarczuk gibi usta bir kalemin elinde bu teknoloji, tembel bir "metin üreticisi" değil; sınırları zorlayan bir zihin jimnastiği partneridir. Yazarın tıkanıklık yaşadığı o karanlık koridorlarda, binlerce yıllık edebi mirası saniyeler içinde tarayıp bambaşka olasılıklar sunan, metnin kurgusal mimarisindeki gedikleri gösteren dijital bir editördür. Tarihsel bir roman kurgularken dönemin ruhunu araştırmaktan tutun, alternatif olay örgülerinin simülasyonuna kadar yazara muazzam bir zaman ve perspektif kazandırır. Bu açıdan bakıldığında yapay zeka, insan hayal gücünü ikame eden bir rakip değil, onu daha yükseklere sıçratan felsefi bir kaldıraçtır.

Ancak madalyonun diğer yüzünü çevirdiğimizde, edebiyatın varoluşsal doğasına dair çok ciddi bir ontolojik krizle karşılaşıyoruz. Çünkü edebiyat, özünde kusurun, kaosun ve acının sanatıdır.
Yapay zeka dediğimiz sistem, doğası gereği istatistiksel bir olasılık motorudur; bir kelimeden sonra gelmesi en muhtemel olan diğer kelimeyi tahmin eder. Yani doğası gereği "ortalamayı", "düzeni" ve "bekleneni" arar. Oysa gerçek edebiyat, en muhtemel olanın değil, en beklenmedik olanın kırılma noktasında doğar. Dostoyevski’nin ruhsal hezeyanları, Yaşar Kemal’in Çukurova’nın sıcağını genzimizde hissettiren o tekrara dayalı şiirsel dili ya da bir şairin dilbilgisi kurallarını bilerek paramparça etmesi... Bir algoritma için bunların hepsi "hata" veya "sapma"dır; oysa insan için "üslup" ve "ruh"tur.
Daha da derin bir felsefi tehlike var: Yaşanmışlığın yitimi. Yapay zeka ayrılık acısı çekmez, Leyla Yasak Mevsim romanımı yazarken benim yaptığım gibi bir sonbahar akşamı İzmir’de denize bakıp geçmişin hüznüyle sarsılmaz, ölüm korkusuyla yüzleşmez. Ölümü bilmeyen bir bilinç, yaşamın trajedisini yalnızca taklit edebilir. Tıpkı kelime dağarcığı çok geniş olan papağanım ‘Paşa’, anlamını bilmediği en dokunaklı şiirleri kusursuz bir tonlamayla tekrar etmesi gibi... Kulağa büyüleyici gelir ama arkasında kanayan bir kalp yoktur. Eğer edebiyatı sadece estetik kelimelerin kusursuz dizilimi sanırsak, bu simülasyona kolayca yeniliriz. Kelimeler pürüzsüzleşir ama edebiyat çölleşir; hep aynı vasat mükemmellikte, ruhsuz ve steril metinlerin istilasına uğrarız.

Peki, Tokarczuk’un "Sevgilim" dediği bu yeni çağda biz nerede duracağız?
Yapay zeka, bizim kurduğumuz en kusursuz düzenlerden biri. Ancak edebiyatı kurtaracak olan şey, o düzenin içine insanın kendi kaosunu, kendi yarasını ve kendi kusurunu üfleyebilmesidir.
Mekanik daktilodan bilgisayara geçtiğimizde de edebiyat ölmemişti; bugün algoritmalarla konuştuğumuzda da ölmeyecek. Yeter ki direksiyonda kimin oturduğunu unutmayalım. Yapay zeka harika bir kalfa, muazzam bir kütüphaneci, hatta kışkırtıcı bir "sevgili" olabilir. Ama o beyaz sayfanın karşısında ruhunu ortaya koyan, kelimelerin ağırlığı altında ezilen ve metne gerçek nefesini veren usta, her zaman etten, kemikten ve duygudan ibaret olan insan kalacaktır.