Kordoba sokaklarında yürürken insanın aklına ilk gelen şey, bu şehrin kaç medeniyete ev sahipliği yaptığıdır. Çünkü burada her taşın altında başka bir çağ, her kemerin ardında başka bir hikâye saklıdır.

Bugün dünyanın dört bir yanından milyonlarca insanı kendine çeken Kordoba Camii, aslında çok daha eski bir geçmişin üzerine yükselir.

Kordoba'nın hikâyesi Roma İmparatorluğu döneminde başlar. MÖ 2. yüzyılda Romalılar tarafından önemli bir idari merkez hâline getirilen şehir, zamanla Hispania eyaletinin en zengin kentlerinden biri oldu. Bugün hâlâ ayakta duran Roma Köprüsü, bu dönemin en görkemli miraslarından biridir. Ünlü Romalı düşünür Seneca da bu şehirde doğdu ve fikirleri yüzyıllar boyunca Avrupa düşüncesini etkiledi.

Roma İmparatorluğu'nun zayıflamasıyla birlikte Kordoba, 5. yüzyılda Vizigotların yönetimine geçti. Hristiyanlığın güç kazandığı bu dönemde şehir önemini korudu ancak eski ihtişamını büyük ölçüde kaybetti.

711 yılında ise tarih yeniden yön değiştirdi. Kuzey Afrika'dan gelen Müslüman orduları İber Yarımadası'na ulaştı ve kısa süre içinde Kordoba yeni bir döneme girdi. Birkaç on yıl sonra I. Abdurrahman, Doğu'da yıkılan Emevî Devleti'nin ardından Endülüs'e gelerek burada yeni bir devlet kurdu ve Kordoba'yı başkent ilan etti.

785 yılında temelleri atılan Kordoba Camii, yalnızca bir ibadet yeri olarak değil, yeni medeniyetin simgesi olarak yükselmeye başladı. Sonraki hükümdarlar yapıyı büyüttüler; bugün hayranlık uyandıran kırmızı-beyaz kemerler, sütunlar ve eşsiz mihrap bu uzun inşa sürecinin ürünüdür.

Şehir özellikle III. Abdurrahman ve II. Hakem dönemlerinde altın çağını yaşadı. O yıllarda Kordoba'nın nüfusunun yüz binleri aştığı, Avrupa'nın en büyük şehirlerinden biri olduğu anlatılır. Geceleri aydınlatılan caddeler, hamamlar, su şebekeleri, hastaneler ve yüz binlerce kitaba sahip kütüphaneler, burayı yalnızca Endülüs'ün değil, dönemin dünyanın da en önemli kültür merkezlerinden biri hâline getirdi.

Belki de Endülüs'ü farklı kılan en önemli özellik, farklı inançların uzun süre aynı şehirde yaşayabilmiş olmasıydı. Müslümanlar, Hristiyanlar ve Yahudiler her zaman tamamen eşit şartlarda yaşamamış olsalar da, özellikle bilim, ticaret ve kültür alanında birbirlerini besleyen ortak bir hayat kurdular. Aynı çarşılarda alışveriş yaptılar, aynı sokaklarda yaşadılar, aynı şehirde ilim ürettiler.

Bu atmosfer, tarihe yön veren isimler yetiştirdi. Büyük cerrah El-Zehrâvî cerrahiyi yeni bir seviyeye taşıdı. Filozof İbn Rüşd, akıl ve felsefe üzerine yaptığı yorumlarla Avrupa üniversitelerini etkiledi. Yahudi düşünür ve hekim Musa bin Meymun ise dinler arası düşünce dünyasının en önemli isimlerinden biri oldu. Burada üretilen bilgiler Latinceye çevrilerek Avrupa'ya ulaştı ve daha sonra Rönesans'ın fikrî altyapısına katkı sağladı.

Fakat tarihin akışı hiçbir zaman tek yönlü değildir.

Kuzeydeki Hristiyan krallıklarının yüzyıllar boyunca sürdürdüğü mücadele, tarihe Reconquista adıyla geçti. Küçük krallıklar zamanla güçlendi ve Endülüs şehirleri birer birer el değiştirmeye başladı.

1236 yılında Kordoba, III. Fernando tarafından fethedildi. Kordoba Camii kiliseye çevrildi ve daha sonraki yüzyılda yapının tam ortasına büyük bir katedral inşa edildi. Bugün aynı binanın içinde hem İslam mimarisinin zarafeti hem de Hristiyan sanatının izleri yan yana görülebilir.

Ancak fetih, yalnızca binaların işlevini değiştirmedi; insanların hayatını da değiştirdi.

Önce belirsizlik, ardından korku başladı. Birçok Müslüman aile, daha güvenli gördükleri Granada'ya veya Kuzey Afrika'ya göç etti. Yüzyıllardır bu şehirde yaşayan Yahudi toplumu da giderek artan baskılarla karşı karşıya kaldı.

1492 yılında Elhamra Sarayı'nın teslim olmasıyla Reconquista tamamlandı. Aynı yıl yayımlanan Elhamra Fermanı ile Yahudiler ya Hristiyan olmayı kabul edecek ya da ülkeyi terk edecekti. Binlerce aile evlerini, dükkânlarını ve hatıralarını geride bırakarak Osmanlı topraklarına, Kuzey Afrika'ya ve Akdeniz'in farklı limanlarına sığındı.

Müslümanlar için de benzer bir süreç yaşandı. Önce dinlerini yaşamaları sınırlandırıldı, ardından zorla vaftiz edilmeler başladı. Arapça konuşmaları, geleneksel kıyafetleri ve kültürel kimlikleri yasaklandı. Hristiyanlığı kabul etmek zorunda kalanlara "Moriskolar" denildi; ancak bu da onları şüpheden kurtaramadı. Sonunda 1609-1614 yılları arasında yüz binlercesi İspanya'dan sürgün edildi.

Bugün Kordoba'nın eski mahallelerinde dolaşırken, beyaz badanalı evlerin çoğunun yüzyıllar önce bambaşka ailelere ait olduğunu düşünmeden edemiyor insan. Sahipleri değişmiş, avlularda konuşulan diller değişmiş, ibadet sesleri değişmiş; fakat taş duvarlar bütün bu değişimlere sessizce tanıklık etmeye devam etmiş.

Kordoba bana şunu hatırlatıyor: Bir medeniyeti yalnızca inşa ettiği görkemli yapılar değil, farklı insanları bir arada yaşatabilme kabiliyeti büyütür. Aynı şekilde bir medeniyetin çöküşü de sadece savaş meydanlarında değil; komşuların birbirine yabancılaştığı, korkunun güvenin yerini aldığı günlerde başlar.

Bugün Kordoba Camii'nin kemerleri altında dolaşırken insan, sadece taşlara bakmıyor. Roma'nın mirasını, Vizigotların izlerini, Endülüs'ün ilimle yükselen yıllarını ve Reconquista'nın (yeniden fetih)ardından yaşanan acıları aynı çatı altında görüyor. Belki de bu yüzden Kordoba, sadece İspanya'nın değil, bütün insanlık tarihinin en önemli hafıza şehirlerinden biri olmaya devam ediyor.