Engeller aşılmak için, yeter ki engelsizizmir ilerlesin!
Engelsiz İzmir Projesi’nin daha önce adını andığım yakındaki üç önemli çalışmasını-proje ayağını açalım şimdi de dizi yazımızın üçüncü ve son bölümünde.
Bilgileri Engelsiz İzmir Projesi dökümanlarından derlediğimi not edeyim. Bu derlemeyi yaparken olsun, üç dizilik bu yazı dizisi çalışmasını yaparken olsun amacım, Engelsiz İzmir Projesi’nin bilinirliğini arttırmak, öznesini fark ettirmek ve engellilerin daha rahat ve mutlu hissedeceği bir hayat için mütevazı bir katkıda bulunmak…Son Kale İzmir, bundan böyle de bu güzel projeyle ilgili gelişmeleri duyuracak, haberleştirecek. Ben de köşe yazılarımla her zaman bu değerli ve insana dokunan projenin yanında olacağım. Bu bölümdeki üç başlığımız şöyle:
1)Bilmeye Hakkım Var! Gelişimsel Engelliler İçin Cinsel Sağlık ve Eğitim Projesi
2)İnsan Onuruna Yaraşır Bir Hayat İçin Zihinsel Engelli Bireylerin Mesleki Eğitimi ve İstihdamı Modeli
3)Ebeveyn Eğitim ve Bilgi Merkezi
1)Bilmeye Hakkım Var!
Gerekçe: Yapılan çalışmalar göstermiştir ki zihinsel engelli bireylerde cinsel gelişim engelli olmayan bireylerle benzer seyreder. Akranlarıyla benzer cinsel güdülere sahiptirler. Ancak zihinsel engelliler, cinsel içerikli dürtülerini ve davranışlarını kontrol edemedikleri için yani cinsel içerikli davranışların nerede, ne zaman, hangi durumlarda uygun olup olmadığını bilemedikleri için pek çok problem ve istismarla karşılaşırlar.
Yapılan araştırmalar zihinsel engellilerin cinsel istismara uğrama olasılıkları engelli olmayanlara göre sekiz kata kadar artmaktadır. Gelişmiş ülkelerdeki uygulamalar göstermektedir ki zihinsel engelliler düzenli takip ve eğitimle dürtü ve davranış kontrolü sağlamakta ve topluma uyumlu sosyal bireyler haline gelebilmektedirler.
Ülkemizdeki Mevcut Durum: Konu büyük bir kitleyi ilgilendirmesine rağmen ne yazık ki ülkemizde çok az çalışılmıştır. Birkaç AB projesine konu edilmiş olmasına rağmen alana dönük uygulamalar sönük kalmıştır ve süreklilik arz etmemiştir. Yapılan çalışmalarda ise odak engellinin kendisinden çok ailesine yöneliktir. Bu da bütüncül bir bakış açısından uzaktır ve pek çok handikapı barındırır.
Engellilerin eğitim aldığı okul/kurumlarda bazı bireysel çabaları dışarıda tutarsak maalesef hiçbir seviyede cinsellik eğitimi verilmemektedir. Konuyla ilgili geliştirilmiş müfredat ve araç yok sayılabilir. (MEB in internet tabanlı bir AB projesi var ancak rafa kalkmış görünüyor) Salgının dayattığı yeni yaşam biçiminde engelli kadınlarda daha fazla olmakla birlikte engellilere yönelik cinsel istismar ve şiddet olaylarında (aile içi dahil) daha da artış olduğu gözlenmektedir. Bunlarla başa çıkma yöntemleri ne yazık ki çalışılmamaktadır ve çoğunlukla basının ve sosyal medyanın konusu olana kadar da göz ardı edilmektedir.
Projenin Amacı: Projenin amacı gelişimsel engelli ergen ve gençlerin cinsel eğitimlerine kaynak teşkil etmek üzere bir eğitim modeli tasarlamak, araç seti hazırlamak ve örnek uygulamalarla engellilere yönelik her türlü cinsel şiddet ve istismarla mücadele etmenin yolunu bütün Türkiye’ye göstermektir.
Projenin Özeti ve Faaliyetler: Öncelikle Proje ekibi oluşturulmalıdır. Konu üzerinde çalışmış-uzmanlaşmış çok az akademisyen var. Bunlardan birinin proje liderliğini yapması sağlanmalıdır. Belediye bünyesinde çalışmakta olan ve gelişimsel engellilerin cinsellikleri ile ilgili uzmanlaşmak isteyen erkek ve kadın meslek mensuplarından en az iki kişi ekibe dahil edilmelidir. Proje ekibinin multidisipliner olmasına özen gösterilmelidir. Örneğin hemşire, psikolog ve özel eğitim öğretmeninden oluşacak bir ekip idealdir.
Cinsel sağlık ve eğitim konusunu bir halk sağlığı ve eğitim sorunu olarak değerlendirmek ve hak temelli yaklaşmak uygun olacaktır. İkinci aşamada dünyadaki örnekler taranmalı ve uyarlanabilecek en uygun müfredat ve araç/gereç satın alınarak proje ekibinin üzerinde çalışması, materyali uyarlayarak özgün hale getirmesi sağlanmalıdır. Üçüncü aşamada hazırlanan materyallerle birlikte eğitici eğitimleri yapılmalı ve en az bir lokasyonda sürekli faaliyet gösterecek bir atölye aktif edilmelidir. Tercihen kapsayıcı ve erişilebilir olması için ve bir model olarak yaygınlaşmasını sağlamak için ilçe belediyeleri de dahil edilmeli ve o bölgelerde de sürekli faaliyet gösterecek atölyeler kurulması sağlanmalıdır.
Atölyelerin çalışmalarında odak engelli bireylerin kendisidir. Grup ve bireysel çalışmalarla engelli bireyler kültürel durumları da dikkate alınarak eğitilmeli ve takip edilmelidirler. Ancak eğitimlerin odak noktası engellilerin kendileri olsa da onların entelektüel yetenekleri dolayısıyla ebeveynler de eğitim programlarına dahil edilmeli, gerektiğinde (ağır zihinsel engelliler gibi) belli gruplarla çalışırken aile odaklı çalışılmalıdır. Projenin yaygınlaştırılması aşamasında özel eğitim kurumları ve STK’lar değerlendirilerek bir ağ oluşturulmalı, kentin bütün noktalarında hedef kitleye erişilmelidir. Aynı anda düzenli olarak güncellenecek ve alana kaynaklık edecek bir web sitesi kurulmalı uygulamalardan elde edilen bilgi ve deneyimin bütün Türkiye ye ulaşması sağlanmalıdır.
2)Zihinsel Engelli Bireylerin Mesleki Eğitimi ve İstihdamı Modeli
Özet: Bu projeyle istihdamda en dezavantajlı grup olan okul çağı dışındaki Zihinsel Engelli Bireylerin Belediye bünyesinde ya da bağlı şirketler bünyesinde en çok ihtiyaç duyulan alanlarda yetiştirilerek (Mesleki Eğitim) iş koçları gözetiminde istihdam edilmelerini (Hedefli İstihdam) amaçlanmaktadır. Bu istihdam modeli doğal olarak Bağımsız Yaşam Becerilerini güçlendirmeli ve mesleki rehabilitasyonu da içermelidir.
Amaç: Bütün dünyada olduğu gibi ülkemizde de Zihinsel ve Gelişimsel Engeli olan bireyler istihdam edilebilirlikleri konusunda çifte dezavantajlıdırlar. Bu gruptaki bireyler doğru eğitim alamadıkları ve dolayısıyla iş fırsatlarından yararlanamadıkları için bu önyargıyı değiştirecek çok fazla iyi örnek de görünmemektedir. Var olan iyi örnekler de lokal kalmaktadır. Gelişmiş dünyada Zihinsel Engellilerin üreticilikleri konusunda yeterince deneyim elde edildiğinden şirketler yardım temelli istihdamdan üretkenlik temelli istihdama geçme konusunda istekli ve hazır görünüyorlar. Ancak ülkemiz için bu durumun çok uzağındayız.
Bu projenin misyonu burada ortaya çıkmaktadır: Zihinsel Engelli Bireyleri iyi programlarla üretkenlik temelli işe yerleştirmek ve bunun savunuculuğunu yaparak yaygınlaşmasını sağlamak. Bu hem daha çok iyi sonuç elde edilmesini ve hem de ön yargılarla savaşmayı sağlar.
İş Koçu Destekli İstihdam Modeli: Destekli İstihdam , “açık işgücü piyasasında ücretli istihdama erişmek ve bunu sürdürmek için engelliler ve diğer dezavantajlı grupların toplumun diğer kesimleri ile birlikte çalışmak için desteklenmesi için kullanılan bir yöntem” olarak tanımlanabilir. Destekli İstihdam yaklaşımı, Zihinsel Engelli Bireylerin, biraz ilave destekle piyasadaki gerçek işlerde başarılı bir şekilde çalışabileceğini öne sürer. Öncelikli olarak bu desteğin kaynakları iş koçları ve destekli istihdam uzmanlarıdır. Ayrıca, işverenlerin, rehberlerin ve çalışma arkadaşlarının kullanımı, zihinsel engelliler için işteki engellerin etkilerini azaltabilir veya ortadan kaldırabilir. Sürecin başında, destekli istihdam uzmanları engelli danışanlarıyla güvene ve işbirliğine dayanan bir ilişki kurar, danışanlarının yeteneklerini ve ilgi alanlarını değerlendirir, hedefleriyle uyumlu bir kariyer ve meslek profili hazırlar ve uygun bir işe yerleştirilmesini sağlar. Yerleştirme sonrasında destek düzenli olarak ve gerektiğinde sağlanır. Ancak danışan ile destekli istihdam uzmanları arasındaki irtibatın sıklığı, işteki doğal destekler sürecin bir parçası haline geldikçe azalır.
İş Koçluğu Modelinin Önemi: İş Koçları zihinsel engelli çalışana ve şirkete doğru bir bütünleştirme için eşlik eder. Zihinsel engelli çalışan yeni bir ortamda, yeni bir rolde, yeni kişisel ilişkilerde, yeni günlük rutinlerde vs. desteğe ihtiyaç duyar. Öte yandan işveren kuruluşun da desteklenmeye ihtiyacı vardır. Müdüre ve diğer çalışanlara zihinsel engelli çalışandan en verimli şekilde yararlanabilmeleri için araçlar sunmak, kabul etme-uyum becerileri üzerinde çalışmak gerekir. Bu çifte ihtiyaca en iyi şekilde cevap verecek kişi iş koçudur. Destek süreci, bireyselleştirilmiş eğitim planına göre yürütülür ve bir yıla kadar sürdürülür. Bu sürecin sonunda zihinsel engelli çalışanın ya da çalışma arkadaşlarının ihtiyaç duyduğu anlarda da müdahale edilir.
Hedef Kitle: Proje yukarıda belirlenen misyona uygun olarak okul çağı dışında, (22 yaş ve daha büyük yaşta) çalışabilir durumda olan ve belirlenecek iş kollarının gerektirdiği niteliklere uygunluk taşıyan Zihinsel Engelli Bireylerin mesleki eğitim ve rehabilitasyonlarını ve bu sürecin sonunda işe İzmir Büyükşehir Belediyesi ve bağlı şirketler bünyesinde işe yerleştirilmelerini amaçlamaktadır. Bunun yanında halihazırda Belediye bünyesinde çalışmakta olan zihinsel engelli bireyler varsa onlar da mesleki eğitim ve rehabilitasyon programına alınarak İş Koçu Destekli İstihdam Modelinin bir parçası haline getirilebilir. Ayrıca mesleki eğitim sonunda işe yerleştirilmeye hazır olan zihinsel engelli bireyler İş Koçları aracılığıyla belediye dışındaki şirketlerde de istihdam edilmeleri teşvik edilip istihdam süreleri boyunca belediye bünyesindeki iş koçluğu programından yararlandırılabilirler.
Uygun Mesleki Eğitim Programları ve Adayların Bulunması: Dikkat edilmesi gereken en önemli konulardan biri uygun iş konularının bulunması ve gerçekten bu görevlere alınacak kişilere ihtiyacın olup olmadığını ve bu görevlerde devamlılığın sağlanıp sağlanamayacağının göz önünde bulundurulmasıdır. Hem işveren kuruluşun hem de çalışanın memnuniyeti sağlanmaya çalışılmalıdır.
İş Konuları: İş-Kur’la birlikte çalışılacaksa belgelendirilecek Mesleki Eğitimler iki şekilde yapılabilir. Milli Eğitim Bakanlığı Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü Yaygın Eğitim Kurs Programları kullanılarak ya da Üniversitelerin eğitimi verilecek meslekle ilgili hazırlayacağı modüller kullanılarak.
MEB modüllerinden bazıları aşağıda listelenmiştir:
A. Bahçecilik Alanında: Bitki Yetiştiriciliği, Bahçe Bakımı, Peyzaj
B. El Sanatları: Canlı Çiçek Tanzimi, Sabun Üretimi, Doğal Malzemelerle-Geri
Dönüşüm Malzemeleri ile Ürün Yapma, Keçeden Ürün Yapma, Dekoratif Ev
Aksesuarları Hazırlama, Koltuk-Sandalye Giydirme, Özel Gün ve Nikâh Şekeri
Hazırlama,
C. Hayvan Yetiştiriciliği,
D. Konaklama Hizmetleri: Çamaşırhane Görevlisi, Kat Hizmetleri Elemanı, Meydancı,
Oda Temizleyicisi,
E. Yiyecek İçecek Hizmetleri: Açık Alan Satıcıları Eğitimi, Aşçı Çırağı, Bulaşıkçı-
Meydancı, Hamur İşi Yapımı, Mutfak Elemanı, Servis Elemanı.
İstihdam Edilecek Zihinsel Engelli Adayların Bulunması: İstihdam edilecek iş konuları tespit edildikten sonra istihdam edilmesi düşünülen zihinsel engelli birey sayısının iki katı kadar aday mesleki eğitime kabul edilmek üzere değerlendirmeye alınmalıdır. Değerlendirmelerde adayların bilişsel seviyeleri, davranışsal ve duygusal durumları, motivasyonları, işin gerektirdiği mesleki yeterlilikleri formal ve informal araçlarla titizlikle değerlendirilmelidir. Bu sürecin sonunda eğitime kabul edilen bireyler eğitim sürecinde de iş koçları tarafından gözlem formları, görüşmeler, iş başında gözlem, oryantasyon toplantılarıyla değerlendirilmeli ve sürecin sonunda en yeterli görülenler istihdam edilmelidirler.
İstihdam Süreci: İstihdam edilen zihinsel engelli bireyler ve iş veren kuruluşlar bir yıl kadar belediye bünyesinde mobilize edilmiş en az 2 iş koçu tarafından periyodik olarak desteklenmeli, bu süreç kayıt altına alınarak bir yılın sonunda çeşitli bilimsel ortamlarda sunulmak üzere araştırma konusu yapılmalı ve bilimsel makalelerle ilgili mecralarda sunulmalıdır. Bir yıldan sonra iş koçluğu programı gerektiğinde müdahale etmek üzere periyodik desteğini sonlandırabilir.
3)Ebeveyn Eğitim ve Bilgi Merkezi
Gerekçe: Türkiye'de yetersizliği olan bireylerin aileleri çocukları için tasarlanmış sistemin ve uygulamaların hiçbir yerinde söz sahibi değildirler. Bunun başlıca iki nedeni olduğu söylenebilir: 1-Sistem tasarlayıcılarının bundan kaçınması (bilinçli bir tercih) 2-Ebeveynlerin savunuculuk yeterliliklerinin zayıflığı. Bu durumun yol açtığı pek çok handikap vardır. En önemlisi engelli bireylerin gerçek potansiyellerinin çok uzağında yetişmeleri, aileye-topluma bağımlı olarak yaşamlarını sürdürmek zorunda kalmalarıdır. Oysa gelişmiş dünyada ulaşılmış olan kapsayıcı ve erişilebilir hizmetler ve uygulamalar ebeveynlerin sistem içinde tasarlayıcı ve denetleyici rolleri sayesinde olmuştur. Dünyada yetersizliği olan bireyler için var olan gelişmiş sistemler ailelerin merkezde olduğu sistemlerdir. Bu dosyada teklif edilen “Ebeveyn Merkezi” modeli bunun en özel göstergesidir: 1960’lı yıllardan itibaren ABD’de eğitim hizmetlerinin pahalı olması, her bireyin yeterince eğitim alamadığı gerekçesiyle bakıcı ebeveynler öğretmen seviyesinde eğitilerek çocuklarının eğitimlerinde liderlik rollerini üstlenmişlerdir.
Bu gelişmeler zamanla kurumsallaşmış ve “ebeveyn merkezlerine” evrilmiştir. Sadece Amerika da bu konuda hizmet veren 100’den fazla kuruluş vardır. Maalesef ülkemizde benzer merkezlerin varlığından söz edilemez.
Ebeveyn Eğitim ve Bilgi Merkezi Tanımı: Ebeveyn Eğitim ve Bilgi Merkezi engelli bireyler ve aileleri için eğitim desteği konusunda uzmanlaşmış, aile odaklı bir kuruluş olarak; engelli bireyler, aileler, profesyoneller ve ilgili kuruluşlar için çeşitli doğrudan hizmetler sunar. Ebeveyn Eğitim ve Bilgi Merkezi, ebeveynlerin engeli olan çocukları için uygun eğitim ve hizmetleri almasına yardımcı olur, çocukların eğitim sonuçlarını iyileştirmek için çalışır, ebeveynleri ve profesyonelleri eğitir/ bilgilendirir ve engelli çocuklarla ihtiyaçlarını karşılayan kaynaklar arasında bağ oluşturur. Merkezin sunduğu hizmetlerden bazıları şunlardır:
1)Engelli bireylerin aileleri ile çalışmak. 2)Aileleri, çocukları için karar verici olmaları için güçlendirmek. 3)Ebeveynleri ve alanda çalışan profesyonelleri eğitmek ve bilgilendirmek. 4)Ebeveynleri çocuklarının eğitimi ve gelişimine etkin şekilde katılmalarına ve liderlik etmelerine teşvik etmek, yardımcı olmak. 5. Özel ihtiyaçları olan çocuklara ve gençlere hizmet veren kurum ve kuruluşlar Eğitim ve Bilgi Merkezi, aileler ile profesyonellerin eşit ve saygılı bir ortaklığa sahip olduklarında çocukların tam potansiyeline ulaştıklarına inanır.
Kurum ayrıca şunlara inanır: 1. Aileler çocukların ilk ve en önemli öğretmenleridir. 2. Ebeveynler, çocukları için en değerli kaynaktır. Bu nedenle tüm okullar, topluluklar ve diğer kuruluşlar mümkün olan en üst seviyede kapsayıcı olmalıdırlar. 3. Bilgi ve eğitim, aileleri ve profesyonelleri güçlü ortaklıklar kurmaları için zenginleştirir ve güçlendirir. 4. Bütün çocuklar kendi toplumlarında tam olarak insan onuruna yaraşır şekilde yaşama, öğrenme ve katılma fırsatını hak ederler. 5. Engelli çocuklar bağımsızlık kazanabilir ve topluma değerli katkılarda bulunabilirler. 6. Ebeveynler çocuklarının eğitim ve diğer programları hakkında karar vermeye anlamlı bir şekilde katılabilmeleri için destek ve bilgiye sahip olmalıdırlar. 7. Hizmetler her çocuğun ve ailenin benzersiz ihtiyaçlarını karşılamak için bireyselleştirilmelidir.
Ebeveyn Eğitim Ve Bilgi Merkezi Nasıl Yardımcı Olur? 1. Aileye özel tasarlanmış eğitim programları 2. Eğitim atölyeleri 3. BEP toplantıları ve belge inceleme 4. Çevrimiçi öğrenme etkinlikleri ve programları 5. Video modülleri 6. Web seminerleri 7. Telefon, e-posta desteği ve yardımı 8. Kaynaklara ulaşım ve yönlendirmeler 9. Basılı yayınlar 10. Elektronik bülten (kopya isteyenler için basılı olarak bulunabilir) 11. Birçok sistem toplantısında ailelere eşlik etme. (Ör: Eğitim kurumlarındaki BEP toplantıları, Rehberlik Araştırma Merkezi toplantıları vs.) 12. Çeşitli proje ve faaliyetlerle toplum içinde değişimi teşvik etme. 13. Mobil Hizmet Sağlayıcı: Mobil hizmet sağlayıcı eve gidip aile üyelerine (Ebeveyn, kardeşler ve diğer aile üyeleri) ve aynı zamanda çocuğun devam ettiği okullara gidip sınıf öğretmenine danışmanlık yapma, öğrenciyi evde/okulda destekleme ve başarısını artırmaya yönelik uyum çalışmalarını takip etmekten sorumlu meslek elemanlarını ifade eder.
İnsan Kaynakları: Pek çok aile günlük rutinlerini değiştiremedikleri için onlar için planlanmış faaliyetlere katılım gösterememektedirler. Özellikle çalışan ebeveynlerde durum daha belirgindir. Bu nedenle ailenin bireysel ihtiyaçlarına göre düzenlenecek esnek çalışma saatlerine uyum gösterecek ve kendini adayacak personele ihtiyaç vardır. Merkezde multidisipliner yaklaşıma dayalı olarak oluşturulmuş, alanında çok yönlü bakış açısına ve yeterli deneyime sahip üst düzey kriterleri karşılayan profesyoneller çekirdek kadroyu oluşturmalıdır: Çocuk Gelişimi ve Eğitimi Uzmanı, Psikolog ve Özel Eğitim Uzmanı. Ayrıca ihtiyaç duyulan diğer branşlardan uzmanlar belediye insan kaynakları havuzundan ya da yarı zamanlı olarak dışarıdan karşılanabilir. Merkezde ayrıca özel olarak eğitilmiş ebeveynler ve stajyerler programın önemli parçasıdırlar.