30 Ağustos’un 'Başkomutan-Emsalsiz Lider'i

Büyük Atatürk ile ilgili olarak bizden ya da yabancı yazarlarca kaleme alınan çok sayıda kitap var. Son dönemde yayınlanan ikisi var ki, gerçekten de müstesna kategoride. İlki, 2019’da yayınlanan ve hakkında yazdığım “Savaşta ve Barışta Kemal Atatürk” (Prof. Dr. Hikmet Özdemir, Doğan Kitap). Şimdi söz etmek  istediğim kitap ise E. Tümg. Ahmet Yavuz’un “Başkomutan”ı. Kitabın alt başlığı ise “Emsalsiz Lider”. Yavuz’un kitabının kaynakçasında da yer alan Prof. Özdemir’in “Kemal Atatürk”ü titiz bir biyografi. “Başkomutan” ise Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün askeri kariyeri izleğinde Türk ulusunun ayağa kalkmasını ve varoluş savaşımını anlatan bir çalışma.

“Başkomutan”, Gazi’nin hangi kritik aşamalarda hangi yaşamsal kararları aldığını anlatmakla kalmıyor; bu kararların gerekçelerine ve sonuçlarına da mercek tutarak Atatürk ve Milli Mücadele kitaplığına önemli bir katkıda bulunuyor. Analiz açısından güçlü ve parlak bir kurmay olan E. Tümg. Yavuz, siyasi durum ve güç ilişkileri yanında arazi bilgisi ve insan psikolojisi açısından da Mustafa Kemal Paşa’yı analiz ediyor. Okuru arazide ve arşivlerde zaman yolculuğuna çıkarıyor.

E. Tümg. Yavuz, kitabı yazma gerekçesini de “Önsöz”de şöyle ortaya koyuyor:

“Bu kitabı, kaybolan ya da kaybolmakta olan değerlerin yeniden ama daha güçlü olarak orduya kazandırılması amacına hizmet etmesi için yazdım. (…)

Ayrıca Atatürk’ün katıldığı savaşlardaki sevk ve idaresi yani yönetim tarzı, sivil yöneticiler için de rehber özelliği taşıyor. Dolayısıyla kitap askerler yanında sivillere de hitap ediyor.”

“Başkomutan”da, 30 Ağustos’taki, tabiri caizse Büyük Taarruz’daki dananın kuyruğunu koparan meydan muharebesi “30 Ağustos 1922 Aslıhanlar (Başkomutanlık) Meydan Muharebesi” başlığıyla anlatılıyor. Bu bölümün en heyecanlı ilk anlarından yazar şöyle söz ediyor:

KOMUTANLARIN BEKLEDİKLERİ AN GELMİŞTİ

“Esasında iki gündür, gelmekte olan geliyordu. O gün bugündü.

Stratejik anlamlda yapılanlar doğruydu. Yunan kuvvetleri kıskaca alınacak, olabildiğince imha edilecek ve savaşma azim ve iradesi kırılacaktı. Ordusuz kalan İngiltere’nin de siyasi anlamda savaşma azim ve iradesi yok edilecekti. Zaten Fransızların ve İtalyanların iradeleri kırılmış, gerekli çatlak sağlanmıştı.

Doğrudan savaş Yunan ordusuyla, dolaylı savaş İngiltere ile yapılmaktaydı.

Bir gün önce yapılan muharebelerde düşmanın geri çekilme yolu tam olarak kapatılamamıştı. Ancak birliklerin arazideki tertiplenmesi kaçış yolunu tamamen kapatmaya az kaldığını göstermekteydi. Kuzey, doğu, güney ve güneybatı istikametleri kapatılmıştı. Kapatılamayan sadece batıdaki kapıydı.

Mevcut muhabere imkanlarının sınırlı olması nedeniyle arazide oluşan taktik durumu haritada görmek ve taktik resmi okumak Batı Cephesi karargahı için ancak gece yarısı hatta sabaha karşı mümkün olmaktaydı. Üstellik raporu gönderenlerin durumlarındaki değişiklikler de bu değerlendirmelerde dikkate alınamıyordu. Koşullar öyleydi.

29-30 Ağustos gecesi de aynı sorunlar yaşandı. Sabahın ilk saatlerinde durum haritasını işleyen Kurmay Binbaşı Tevfik Bey (Bıyıkoğlu), önce Batı Cephesi Komutanı’na durumu arz etti. İsmet Paşa taktik resmi net olarak görmüştü. Hemen Başkomutan’a arz edilmesini emretti.

Tevfik Bey, Başkomutan’ı uyandırdı. Başkomutan herhalde yılların cephe deneyimiyle haritaya göz attı. Yataktan hemen kalkmış olmalı. Fevzi ve İsmet Paşalarla toplantı istedi. Eskilerin deyişiyle durumu istişare ettiler. Kısaca durumu değerlendirdiler. Bekledikleri an gelmişti. Tasarlanan sonuç alınmak üzereydi. Taarruza şiddetle devam etmeye ve durmadan takibe karar verdiler.”

HARBİYE ASKERİ MÜZESİ’NDE

Bir gün Harbiye Askeri Müzesi’ni gezerken 30 Ağustos Başkomutanlık Meydan Muharebesinde esir alınan Yunan ordularının başkomutanı Trikopis’in özel eşyalarını da, İzmir’de basması için Mustafa Kemal Paşa’nın ayaklarının önüne serilen ama onun basmayıp kaldırttığı Yunan bayrağını da gördüm. Yavuz’un kitabını okurken müzedeki o bölüm gözümün önünde belirdi. O da kitabın yukarıda aktardığım bölümünden hemen sonra Halide Edip’ten aktararak Trikopis’in İsmet ve Fevzi Paşaların arasındaki Mustafa Kemal Paşa’nın huzuruna çıkarılışını anlatıyor.

Yavuz’un Başkomutan’ını okuduktan sonra Harbiye Askeri Müzesi’ni de gezmenizi öneririm. Başkomutan-Emsalsiz Lider, hakikaten de Atatürk’ü daha iyi tanımak isteyenler için güçlü bir başvuru kitabı. (Yavuz, Ahmet, Başkomutan-Emsalsiz Lider, Kırmızı Kedi, 1. Baskı Haziran 2021, Üçüncü Baskı Ağustos 2021)